Hợp đồng phái sinh là một công cụ tài chính được sử dụng khá phổ biến hiện nay trong các thị trường chứng khoán, hàng hóa, crypto, forex,... Trong bài viết này, HCT sẽ giải thích cho bạn khái niệm, cách phân loại hợp đồng phái sinh và các loại hợp đồng phái sinh được giao dịch tại Việt Nam nhé!
Hợp đồng phái sinh là gì?
Hợp đồng phái sinh (Derivative Contracts) là những thỏa thuận tài chính có giá trị được xác định dựa trên một loại tài sản cơ sở như cổ phiếu, trái phiếu, hàng hóa hoặc tiền tệ.
Hợp đồng phái sinh cho phép các bên tham gia có thể quản trị rủi ro, đầu cơ dựa trên biến động giá cả hoặc tham gia các thị trường mà không cần trực tiếp sở hữu tài sản cơ sở.
Hợp đồng phái sinh có những đặc điểm gì?
Mặc dù có nhiều loại khác nhau, các hợp đồng phái sinh đều có những đặc điểm chung như sau:
Giá trị hợp đồng dựa trên giá trị của tài sản cơ sở
Giá trị của các hợp đồng phái sinh không được định giá cố định mà sẽ biến đổi theo xu hướng giá cả của các loại tài sản cơ sở theo thời gian.
Sử dụng đòn bẩy
Đòn bẩy tài chính là đặc trưng quan trọng của tất cả các loại hợp đồng phái sinh. Để tham gia vào thị trường phái sinh, nhà đầu tư chỉ cần một khoản đầu tư ban đầu bằng một phần nhỏ so với việc mua/bán trực tiếp tài sản cơ sở.
Thời gian đáo hạn và phương thức thanh toán
Không giống thị trường chứng khoán vốn, các hợp đồng phái sinh luôn gắn với một ngày đáo hạn được định sẵn.
Trước thời điểm đáo hạn hợp đồng, người nắm giữ hợp đồng phái sinh có thể thanh toán bằng hình thức vật chất (giao hàng tài sản cơ sở) hoặc thanh toán bằng tiền mặt dựa trên biến động giá của tài sản cơ sở.
Sau thời điểm đáo hạn, hợp đồng phái sinh chưa thực hiện thanh toán sẽ không còn giá trị.
Có những loại hợp đồng phái sinh nào?
Có thể chia hợp đồng phái sinh thành 04 công cụ chính dựa trên cơ chế hoạt động, bao gồm hợp đồng tương lai, hợp đồng quyền chọn, hợp đồng quyền chọn và hợp đồng hoán đổi.
Hợp đồng tương lai
Hợp đồng tương lai (Futures) là thỏa thuận giữa hai bên tham gia về việc mua và giao hàng hóa tại một mức giá và thời điểm đã xác định trong tương lai.
Các đặc điểm chính của hợp đồng tương lai:
Là hợp đồng chuẩn hóa, được niêm yết và giao dịch trên các sàn giao dịch tập trung
Các bên tham gia giao dịch hợp đồng tương lai có nghĩa vụ thực hiện mua/bán tài sản cơ sở tại thời điểm đáo hạn hoặc thanh toán phần tiền chênh lệch biến động giá.
Hợp đồng quyền chọn
Hợp đồng quyền chọn (Options) tương đồng với hợp đồng tương lai ở điểm cùng là thỏa thuận giữa hai bên về việc mua/bán một loại tài sản với mức giá và thời gian thực hiện đã được định trước.
Tuy nhiên, người mua hợp đồng quyền chọn không có nghĩa vụ phải thực hiện thỏa thuận mua hoặc bán tài sản cơ sở tại thời điểm đáo hạn.
Hợp đồng kỳ hạn
Hợp đồng kỳ hạn (Forwards) có đặc điểm tương tự như hợp đồng tương lai, tuy nhiên, những hợp đồng này chỉ được giao dịch trên các sàn giao dịch phi tập trung (OTC).
Các bên tham gia vào thỏa thuận tự quy định điều khoản, kích thước hợp đồng và quy trình thanh toán.
Hợp đồng hoán đổi
Hợp đồng hoán đổi (Swaps) là các thỏa thuận tùy chỉnh ở quy mô lớn, thường được sử dụng bởi các tổ chức tài chính như ngân hàng hoặc các tổ chức trung gian.
Các hình thức hợp đồng hoán đổi thường thấy nhất là hoán đổi lãi suất, hoán đổi chỉ số cổ phiếu,...
Giao dịch hợp đồng phái sinh có những ưu nhược điểm gì?
Hợp đồng phái sinh có thể mang lại nhiều lợi ích nhưng cũng đi kèm những rủi ro mà người tham gia cần hiểu rõ.
Ưu điểm của hợp đồng phái sinh
Hỗ trợ phòng hộ giá: Đây là một trong những ứng dụng quan trọng của phái sinh. Doanh nghiệp có thể sử dụng hợp đồng phái sinh để giảm tác động từ biến động bất lợi của giá hàng hóa, tỷ giá hoặc lãi suất.
Tăng khả năng tiếp cận thị trường: Với các sản phẩm được chuẩn hóa và giao dịch trên sở giao dịch, người tham gia có thể tiếp cận nhiều loại tài sản cơ sở mà không nhất thiết phải sở hữu trực tiếp tài sản đó.
Có thể giao dịch theo hai chiều: Tùy cơ chế của sản phẩm, nhà đầu tư có thể mở vị thế mua hoặc bán để tìm kiếm cơ hội từ cả xu hướng tăng và giảm của thị trường.
Sử dụng vốn hiệu quả: Đòn bẩy tài chính cho phép mở vị thế với số vốn ban đầu thấp hơn giá trị danh nghĩa của hợp đồng. Tuy nhiên, đây đồng thời cũng là yếu tố làm tăng rủi ro.
Nhược điểm của hợp đồng phái sinh
Rủi ro đòn bẩy: Biến động nhỏ của giá tài sản cơ sở có thể tạo ra thay đổi đáng kể đối với tỷ lệ lãi/lỗ trên số vốn ký quỹ.
Rủi ro biến động mạnh: Do không có giá trị nội tại mà phụ thuộc hoàn toàn vào giá trị của tài sản cơ sở, nên hợp đồng phái sinh rất dễ bị ảnh hưởng bởi tâm lý thị trường và rủi ro thị trường.
Rủi ro đáo hạn: Người giao dịch cần nắm rõ thời hạn của hợp đồng và quy định liên quan để tránh phát sinh các nghĩa vụ ngoài dự kiến.
Yêu cầu kiến thức cao: Phái sinh được coi là một hình thức đầu tư nâng cao, đòi hỏi người tham gia hiểu cơ chế hợp đồng phái sinh, đặc điểm của tài sản cơ sở, quy tắc quản trị rủi ro và quản trị vốn,...
Do đó, hợp đồng phái sinh không nên được nhìn nhận đơn thuần là công cụ gia tăng lợi nhuận. Hiệu quả sử dụng phụ thuộc nhiều vào mục tiêu, chiến lược và khả năng kiểm soát rủi ro của người tham gia.
Những loại hợp đồng phái sinh nào được giao dịch tại Việt Nam?
Tại Việt Nam, thị trường phái sinh được tổ chức theo từng lĩnh vực và cơ chế quản lý khác nhau.
Đối với thị trường chứng khoán phái sinh, các sản phẩm tiêu biểu gồm hợp đồng tương lai trên chỉ số cổ phiếu và hợp đồng tương lai trên trái phiếu Chính phủ.
Trong khi đó, thị trường hàng hóa phái sinh Việt Nam được tổ chức thông qua Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam (MXV), kết nối với các sở giao dịch hàng hóa quốc tế.
Có phải mọi hợp đồng phái sinh đều được giao dịch tại Việt Nam?
Không nên đồng nhất việc một loại hợp đồng phái sinh tồn tại trên thị trường quốc tế với việc sản phẩm đó được giao dịch trực tiếp tại Việt Nam.
Mỗi thị trường có cơ chế tổ chức, sản phẩm, điều kiện giao dịch và quy định quản lý riêng. Vì vậy, khi tìm hiểu hợp đồng phái sinh tại Việt Nam, nhà đầu tư cần xác định rõ mình đang đề cập đến phái sinh chứng khoán hay hàng hóa phái sinh.
Đối với hàng hóa, cần kiểm tra danh mục sản phẩm được phép giao dịch và các quy định hiện hành của MXV cùng thành viên kinh doanh nơi mở tài khoản.
Ví dụ, nhà đầu tư tại Việt Nam hiện nay đang tham gia giao dịch các hợp đồng tương lai bạc, đồng, bạch kim,... trên các sở giao dịch COMEX và NYMEX. Tuy nhiên, các hợp đồng tương lai vàng hay dầu thô cũng được niêm yết trên các sở giao dịch này lại không được phép giao dịch tại Việt Nam do những quy định riêng của Việt Nam liên quan đến tài sản cơ sở của các hợp đồng đó.
Kết luận
Hợp đồng phái sinh là công cụ tài chính có giá trị phụ thuộc vào một tài sản cơ sở, được sử dụng cho nhiều mục đích như phòng hộ giá, quản trị rủi ro và giao dịch theo biến động thị trường. Bốn nhóm hợp đồng phổ biến gồm hợp đồng tương lai, quyền chọn, kỳ hạn và hoán đổi.
Đối với nhà đầu tư tại Việt Nam, bạn có thể tiếp cận các công cụ phái sinh này thông qua các hợp đồng tương lai chứng khoán hoặc các hợp đồng tương lai và hợp đồng quyền chọn hàng hóa tại các công ty thành viên của Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam (MXV).
Kể từ khi thành lập và chính thức trở thành thành viên của MXV vào năm 2019, HCT luôn duy trì là một trong những thành viên đứng đầu về thị phần và tốc độ mở rộng thị trường giao dịch hàng hóa tại Việt Nam.
Với đội ngũ tư vấn giàu kinh nghiệm, HCT sẵn sàng đồng hành cùng bạn tìm hiểu thị trường hàng hóa phái sinh, cơ chế giao dịch và các sản phẩm phù hợp với mục tiêu đầu tư. Liên hệ HCT ngay hôm nay để được tư vấn chi tiết, trang bị kiến thức cần thiết và hiểu rõ những rủi ro trước khi tham gia thị trường nhé!
